چرا با وجود فیلترینگ، همچنان اعلان (Notification) برنامه‌ها دریافت می‌شود؟

در روزهای اخیر و هم‌زمان با اختلال و قطع اینترنت بین‌الملل در کشور، بسیاری از کاربران گزارش داده‌اند که علی‌رغم مسدود بودن پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی فیلترشده، همچنان اعلان‌هایی از برنامه‌هایی مانند اینستاگرام، تلگرام و یوتیوب دریافت می‌کنند. پدیده‌ای که در نگاه اول متناقض به نظر می‌رسد، اما در واقع ریشه در معماری چندلایه و پیچیده اینترنت و وابستگی عمیق اپلیکیشن‌ها به زیرساخت‌های جهانی دارد.

بررسی‌های فنی نشان می‌دهد این موضوع نه یک خطای سیستمی و نه نقص در فرآیند فیلترینگ، بلکه نتیجه تفکیک هوشمندانه دو لایه متفاوت در تبادل داده است: لایه «سیگنالینگ» برای ارسال اعلان‌ها و لایه «داده» برای انتقال محتوای اصلی اپلیکیشن‌ها. این تفکیک، به‌ویژه با اتکا به زیرساخت‌های ابری شرکت‌های گوگل و اپل، امکان ارسال اعلان را حتی در شرایط مسدود بودن دسترسی مستقیم به پلتفرم‌ها فراهم می‌کند.

نقش زیرساخت‌های گوگل و اپل در ارسال اعلان‌ها

معماری ارسال اعلان در گوشی‌های هوشمند بر پایه یک اصل کلیدی بنا شده است:
اپلیکیشن‌ها برای ارسال نوتیفیکیشن، مستقیماً با گوشی کاربران ارتباط برقرار نمی‌کنند.

در سیستم‌عامل اندروید، این وظیفه بر عهده سرویس Firebase Cloud Messaging (FCM) و در دستگاه‌های اپل بر عهده Apple Push Notification service (APNs) است. این سرویس‌ها به‌عنوان یک لایه واسط عمل کرده و پیام اعلان را از سرور اصلی دریافت و پس از اعتبارسنجی، به دستگاه کاربر ارسال می‌کنند.

در اندروید، تمام اپلیکیشن‌ها از یک اتصال پایدار و مشترک که توسط Google Play Services مدیریت می‌شود استفاده می‌کنند. این اتصال معمولاً روی پورت ۵۲۲۸ برقرار است و به‌گونه‌ای طراحی شده که با حداقل مصرف باتری، همواره آماده دریافت سیگنال باشد. همین ساختار باعث می‌شود حتی اگر دامنه‌های اصلی یک اپلیکیشن مسدود شده باشند، مسیر ارسال اعلان که از طریق دامنه‌های زیرساختی گوگل فعال است، همچنان باز بماند.

در سیستم‌عامل iOS، این پایداری حتی بیشتر است؛ چرا که APNs از پورت استاندارد ۴۴۳ (HTTPS) استفاده می‌کند. مسدودسازی این پورت عملاً به معنای قطع کامل اینترنت خواهد بود. علاوه بر این، مدیریت اعلان‌ها در iOS در سطح هسته سیستم‌عامل انجام می‌شود و حتی در صورت بسته یا غیرفعال بودن اپلیکیشن، اعلان می‌تواند دریافت و نمایش داده شود.

چرا اعلان می‌آید، اما برنامه باز نمی‌شود؟

پاسخ این سؤال در تفاوت میان دو نوع پیام ارسالی نهفته است:

۱. پیام‌های اعلان (Notification Messages)
این پیام‌ها شامل یک متن کوتاه هستند که مستقیماً توسط سیستم‌عامل نمایش داده می‌شود. تمام اطلاعات لازم برای نمایش اعلان در همان بسته کوچک چند کیلوبایتی وجود دارد و نیازی به ارتباط اپلیکیشن با سرور اصلی خود نیست. به همین دلیل این نوع پیام‌ها می‌توانند از سد فیلترینگ عبور کنند.

۲. پیام‌های داده (Data Messages یا Background Fetch)
در این حالت، سرور اپلیکیشن تنها یک سیگنال «بیدارباش» ارسال می‌کند. پس از دریافت این سیگنال، سیستم‌عامل تلاش می‌کند اپلیکیشن را در پس‌زمینه فعال کرده و آن را به سرور اصلی متصل کند تا محتوای جدید بارگذاری شود. در این مرحله، سیستم‌های فیلترینگ و بازرسی عمیق بسته‌ها (DPI) با شناسایی دامنه‌های مسدودشده، اتصال را قطع می‌کنند. نتیجه این فرآیند، مواجه شدن کاربر با صفحه لودینگ یا عدم بارگذاری محتوا پس از کلیک روی اعلان است.

جمع‌بندی: تعلیق دیجیتال

در نهایت، دریافت اعلان از پلتفرم‌های فیلترشده نه یک باگ فنی، بلکه پیامد طبیعی معماری لایه‌بندی‌شده اینترنت مدرن است. ادامه فعالیت کانال‌های FCM و APNs نشان می‌دهد که زیرساخت‌های دیجیتال کشور و حتی بسیاری از اپلیکیشن‌های بومی، به‌طور عمیق به سرویس‌های ابری گوگل و اپل وابسته‌اند؛ وابستگی‌ای که مسدودسازی کامل آن، عملاً می‌تواند به اختلال گسترده در خدمات بانکی، حمل‌ونقل و اطلاع‌رسانی داخلی منجر شود.

این وضعیت، کاربران ایرانی را در نوعی «تعلیق دیجیتال» قرار داده است؛ حالتی که در آن، از طریق کانال‌های سیگنالینگ از وجود پیام و رویداد مطلع می‌شوند، اما به دلیل انسداد مسیرهای انتقال داده و اعمال محدودیت‌های شبکه، امکان دسترسی به محتوای اصلی را ندارند.