افزایش عرضه گاز بدون حفاری جدید؛ از مهار ناترازی انرژی تا پایداری تولید صنعتی

در شرایطی که ناترازی گاز به یکی از چالش‌های مزمن اقتصاد ایران، به‌ویژه در فصل سرد سال تبدیل شده، جمع‌آوری گازهای همراه نفت به‌عنوان یکی از سریع‌ترین و کم‌هزینه‌ترین راهکارهای افزایش عرضه گاز مورد توجه سیاست‌گذاران قرار گرفته است؛ راهکاری که بدون حفاری جدید، می‌تواند بخشی از کمبود گاز صنایع و نیروگاه‌ها را جبران کند.

آوای جنوب، گازهای همراه نفت سال‌هاست یکی از پارادوکس‌های ساختاری صنعت انرژی کشور محسوب می‌شوند؛ گازی که وجود دارد اما به‌دلیل محدودیت زیرساخت، نبود واحدهای فرآورشی یا فاصله از شبکه مصرف، در مشعل‌ها می‌سوزد. برآوردهای داخلی و گزارش‌های بین‌المللی از جمله داده‌های بانک جهانی نشان می‌دهد ایران همچنان جزو کشورهای دارای فلرینگ قابل‌توجه است، هرچند این روند در سال‌های اخیر کاهشی بوده است.

بر اساس برآوردها، سالانه بین ۱۰ تا ۱۵ میلیارد مترمکعب گاز همراه در ایران سوزانده می‌شود؛ رقمی معادل ۱۰ تا ۱۲ درصد مصرف سالانه گاز بخش صنعت یا خوراک چند مجتمع بزرگ پتروشیمی. به بیان دیگر، بخشی از گازی که در زمستان صنایع را با محدودیت و تعطیلی مواجه می‌کند، در سایر ماه‌های سال در فلرها از بین می‌رود.

ناترازی گاز و نقش پنهان فلرها در امنیت انرژی

اهمیت جمع‌آوری گازهای همراه زمانی پررنگ‌تر می‌شود که بدانیم تولید گاز کشور با محدودیت‌هایی نظیر افت فشار میدان‌ها، نیاز به سرمایه‌گذاری‌های سنگین و رشد مصرف داخلی روبه‌روست. در چنین شرایطی، مهار فلرها عملاً افزایش تولید گاز بدون توسعه میدان جدید محسوب می‌شود؛ افزایشی سریع‌الاثر و به‌مراتب کم‌هزینه‌تر.

در زمستان‌های اخیر، مصرف گاز بخش خانگی و تجاری به بیش از ۶۵۰ تا ۷۰۰ میلیون مترمکعب در روز رسیده و سهم صنایع و نیروگاه‌ها را به‌شدت کاهش داده است. پیامد این وضعیت، افت تولید فولاد، سیمان و پتروشیمی و افزایش مصرف سوخت مایع در نیروگاه‌ها بوده است.

کارشناسان انرژی تأکید می‌کنند هر ۱۰ میلیون مترمکعب گاز جمع‌آوری‌شده در روز می‌تواند سوخت چند نیروگاه متوسط یا استمرار تولید چندین واحد صنعتی بزرگ را تضمین کند. حتی اگر این گازها مستقیماً وارد شبکه سراسری نشوند، استفاده محلی برای تولید برق یا خوراک پتروشیمی‌ها، فشار غیرمستقیم بر شبکه گاز را کاهش می‌دهد.

رضا مصطفوی، کارشناس باسابقه صنعت نفت، در این‌باره می‌گوید:
«ناترازی فقط کمبود تولید نیست؛ مدیریت سبد عرضه اهمیت دارد. گازهای همراه نفت می‌توانند بدون انتظار برای پروژه‌های چندساله توسعه میادین، بخشی از این خلأ را پر کنند.»

تغییر رویکرد شرکت ملی نفت؛ فلر به‌عنوان دارایی

در سال‌های اخیر، شرکت ملی نفت ایران رویکرد خود به پروژه‌های جمع‌آوری گازهای همراه را تغییر داده است. اگر این طرح‌ها پیش‌تر پراکنده و عمدتاً زیست‌محیطی بودند، اکنون با تعریف بسته‌های سرمایه‌گذاری، استفاده از قراردادهای EPC و EPDF و مشارکت بخش خصوصی، به پروژه‌هایی اقتصادی و راهبردی تبدیل شده‌اند.

ده‌ها پروژه جمع‌آوری گازهای همراه در مناطق نفت‌خیز جنوب، غرب کارون و فلات قاره در حال اجرا یا بهره‌برداری است؛ پروژه‌هایی که برخی از آن‌ها ظرفیتی معادل چند میلیارد مترمکعب در سال دارند و مستقیماً به واحدهای NGL، پالایشگاه‌های گاز یا صنایع مصرف‌کننده متصل شده‌اند.

به گفته کارشناسان، نقطه عطف این تحول، اقتصادی‌سازی فلرهاست. شرکت ملی نفت تلاش کرده فلر را نه هزینه تحمیلی، بلکه «دارایی پنهان» ببیند؛ دارایی‌ای که می‌تواند از محل فروش گاز، تولید LPG و میعانات یا تأمین خوراک پتروشیمی، بازده اقتصادی مشخص داشته باشد.

دستاورد اقتصادی و جمع‌بندی

جمع‌آوری گازهای همراه نفت در کوتاه‌مدت به کاهش قطعی گاز صنایع و حفظ تولید کمک می‌کند؛ موضوعی که مستقیماً به حفظ اشتغال، ثبات صادرات غیرنفتی و جلوگیری از شوک‌های قیمتی منجر می‌شود. در میان‌مدت نیز تبدیل گاز فلر به محصولات پتروشیمی یا برق، ارزش افزوده‌ای چندبرابری نسبت به سوزاندن آن ایجاد می‌کند.

از منظر کلان، کاهش فلرینگ به بهبود تصویر زیست‌محیطی صنعت نفت ایران و ارتقای جایگاه کشور در شاخص‌های انرژی و محیط‌زیست بین‌المللی کمک می‌کند.

در مجموع، خاموشی فلرها را می‌توان یکی از عاقلانه‌ترین پاسخ‌ها به بحران ناترازی گاز دانست؛ راهکاری که بدون فشار بر مصرف‌کننده و بدون نیاز به سرمایه‌گذاری‌های زمان‌بر، امنیت انرژی و پایداری تولید را تقویت می‌کند. مسیری که اگر با ثبات سیاست‌گذاری و تداوم مشارکت بخش خصوصی همراه شود، می‌تواند فلرها را از نماد اتلاف، به موتور پنهان تولید و توسعه تبدیل کند.