روایت ۵۱ روزی که اقتصاد دیجیتال ایران را به خاک سیاه نشاند

پنجاه و یک روز از قطعی گسترده اینترنت در ایران می‌گذرد. آنچه در ابتدا به عنوان اقدامی موقت و با استناد به ضرورت‌های امنیت ملی و همزمان با حملات نظامیان آمریکایی و رژیم صهیونیستی به ایران در تاریخ ۹ اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد، اکنون به طولانی‌ترین قطعی اینترنت در مقیاس ملی در جهان تبدیل شده است.

بر اساس گزارش سازمان نظارت بر امنیت سایبری نت‌بلاکس (NetBlocks)، دسترسی بین‌المللی به اینترنت در ایران تا تاریخ ۲۹ فروردین ۱۴۰۵ به حدود ۲ درصد سطح عادی کاهش یافته و این رکورد همچنان در حال افزایش است. این گزارش به بررسی ابعاد اقتصادی، اجتماعی و حقوقی این رویداد می‌پردازد.

در حوزه اقتصادی، ارقام و آمارهای منتشر شده از منابع مختلف رسمی و غیررسمی، تصویری نگران‌کننده از خسارات وارده به اقتصاد دیجیتال کشور ترسیم می‌کند. وزیر ارتباطات ایران، ستار هاشمی، در تاریخ ۲۹ فروردین ۱۴۰۵ اعلام کرد که خسارت روزانه قطعی اینترنت به اقتصاد کلان کشور حدود ۳۵ میلیون دلار برآورد می‌شود. این در حالی است که پیش از این و در تاریخ ۵ بهمن ۱۴۰۴ وزیر ارتباطات رقم ۴۸ میلیون دلار را به عنوان خسارت روزانه اعلام کرده بود.

همچنین مدیرعامل گروه رهنما در تاریخ ۲۴ فروردین ۱۴۰۵ خسارت مستقیم روزانه را بین ۳۰ تا ۴۰ میلیون دلار تخمین زده و سازمان نظام مهندسی کامپیوتر نیز در تاریخ ۵ بهمن ۱۴۰۴ رقم بیش از ۲۰ میلیون دلار را فقط برای خسارت مستقیم اعلام کرده بود. این ارقام هرچند متفاوت به نظر می‌رسند، اما همگی حکایت از یک واقعیت تلخ دارند: اقتصاد دیجیتال ایران در حال خونریزی شدید است.

نکته نگران‌کننده‌تر اینکه وزیر ارتباطات در اظهارات خود تأکید کرده است که حدود ۱۰ میلیون نفر به طور مستقیم و غیرمستقیم در اقتصاد دیجیتال کشور اشتغال دارند و میانگین تاب‌آوری کسب‌وکارهای اینترنتی تنها ۲۰ روز است.

با گذشت بیش از ۵۰ روز از قطعی اینترنت، عملاً بسیاری از این کسب‌وکارها به مرز فروپاشی کامل رسیده‌اند. اتاق بازرگانی تهران تخمین می‌زند که دست کم ۵۰۰ هزار فروشگاه اینستاگرامی در ایران فعال بوده‌اند که از این تعداد، حدود یک میلیون شغل پشتیبانی می‌کرده‌اند.

کارشناسان حوزه فناوری اطلاعات تأکید دارند که با قطع دسترسی مردم به اینستاگرام، صد درصد فروش این کسب‌وکارها از بین رفته است.

یک فروشنده آنلاین پوشاک در تهران در گفت‌وگو با رسانه‌ها از ورشکستگی کامل خود خبر داده و گفته است که پس از یک هفته قطعی، همه کارگرانش را اخراج کرده، کارگاهش را تعطیل و چرخ‌های خیاطی را فروخته است. گزارش‌های رسانه‌ای همچنین نشان می‌دهد که تماس با ده‌ها کسب‌وکار آنلاین بزرگ و کوچک برای مصاحبه درباره تأثیر قطعی اینترنت، با هیچ پاسخی مواجه نشده و پیام‌ها دیده نشده باقی مانده‌اند. این سکوت، گویاتر از هر آماری است.

رئیس سازمان نظام مهندسی کامپیوتر در این باره هشدار داده است که خسارات غیرمستقیم شامل فرسایش اعتماد سرمایه‌گذاران، افول رتبه‌های بین‌المللی، فرار سرمایه و خروج نخبگان (فرار مغزها) بسیار گسترده‌تر از ارقام اعلامی است. یک کارشناس فناوری اطلاعات نیز به زنجیره ورشکستگی‌های ناشی از این بحران اشاره کرده و گفته است که در بسیاری از موارد، افراد به دلیل اینکه چک‌هایی صادر کرده بودند که دیگر قادر به پوشش آن نیستند، عملاً ورشکسته شده‌اند. اقتصاد دیجیتال ایران که بر اساس آمارهای رسمی حدود ۵ تا ۶ درصد از تولید ناخالص داخلی را تشکیل می‌داد، طی این مدت با کاهش ۵۰ تا ۹۰ درصدی درآمدها مواجه شده است.

در کنار نابودی اقتصاد دیجیتال داخلی، یک تهدید خاموش و تدریجی نیز در حال شکل گرفتن است: حذف تدریجی سایت‌ها و محتوای فارسی از نتایج جستجوی گوگل. قطع طولانی مدت اینترنت و عدم دسترسی کارآفرینان و توسعه‌دهندگان وب به سایت‌ها و ابزارهای خود، به معنای مرگ تدریجی رتبه‌های سئو (SEO) و حذف تدریجی صفحات ایرانی از نتایج جستجوی گوگل است. الگوریتم‌های گوگل، سایت‌هایی را که به صورت مداوم به روز نمی‌شوند یا ترافیک کاربری ندارند، در نتایج جستجو جریمه کرده و تنزل می‌دهند.

امید است با تدبیر مسئولان، هرچه سریع‌تر شاهد بازگشت ثبات و آرامش به اقتصاد دیجیتال کشور باشیم.