پالایشگاه آبادان و جنگ جهانی اول؛ وقتی نفت وارد معادلات جنگ شد

فریدون مجلسی، دیپلمات سابق، با اشاره به هم‌زمانی شکل‌گیری پالایشگاه آبادان و تحولات منتهی به جنگ جهانی اول، از نقش نفت در تغییر معادلات نظامی و دریایی آن دوره سخن گفته است.

به گزارش اختصاصی آوای جنوب؛ پالایشگاه آبادان که توسط شرکت نفت انگلیس و ایران ساخته شد، در سال ۱۹۱۲ به بهره‌برداری رسید و تولید نفت پالایش‌شده در مقیاس تجاری نیز از سال ۱۹۱۳ آغاز شد. این اتفاق در مقطعی رخ داد که اروپا در آستانه یک جنگ بزرگ قرار داشت و نفت به‌تدریج در حال تبدیل شدن به یکی از منابع مهم و راهبردی قدرت‌های نظامی بود.

در همین دوره، وینستون چرچیل که از سال ۱۹۱۱ تا ۱۹۱۵ وزیر دریاداری بریتانیا بود، از تغییر سوخت کشتی‌های نیروی دریایی این کشور از زغال‌سنگ به نفت حمایت کرد. در سال ۱۹۱۳ نیز او یادداشتی درباره تأمین سوخت نفتی نیروی دریایی به کابینه بریتانیا ارائه کرد و موضوع دسترسی مطمئن به منابع نفت را در سطح دولت مطرح کرد.

استفاده از نفت مزایایی نسبت به زغال‌سنگ داشت؛ از جمله امکان سوخت‌رسانی سریع‌تر و کاهش نیاز به نیروی انسانی برای جابه‌جایی و بارگیری زغال‌سنگ. چگالی انرژی بالاتر نفت نیز امکان افزایش برد عملیاتی کشتی‌ها را فراهم می‌کرد.

اهمیت این تحول زمانی بیشتر شد که در سال ۱۹۱۴ دولت بریتانیا با خرید سهم عمده شرکت نفت انگلیس و ایران، کنترل قابل توجهی بر این شرکت به دست آورد و قرارداد تأمین سوخت نیروی دریایی بریتانیا نیز شکل گرفت. منابع تاریخی این تصمیم را در ارتباط مستقیم با اهمیت روزافزون نفت برای نیروی دریایی بریتانیا می‌دانند.

با آغاز جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۴، اهمیت منابع نفتی ایران و تأسیسات آبادان بیش از گذشته مورد توجه بریتانیا قرار گرفت. مطالعات تاریخی درباره منطقه خلیج فارس در جنگ جهانی اول نیز نشان می‌دهد که نفت و تأسیسات نفتی آبادان در محاسبات نظامی و راهبردی آن دوره جایگاه ویژه‌ای پیدا کردند.

به این ترتیب، پالایشگاه آبادان تنها یک تأسیسات صنعتی تازه‌تأسیس نبود؛ این پالایشگاه در دوره‌ای پا گرفت که نفت از یک کالای اقتصادی صرف، به یکی از عناصر مهم معادلات قدرت، صنعت و جنگ تبدیل می‌شد؛ تحولی که بعدها مسیر تاریخ صنعت نفت ایران و آبادان را برای دهه‌ها تحت تأثیر قرار داد.چند تیتر کلیک‌خور برای آوای جنوب: