از فوران نفت تا فوران تصویر؛ عکس‌هایی که تاریخ نفت جنوب را زنده نگه داشتند

نخستین‌بار که نفت در مسجدسلیمان از دل زمین فوران کرد، فقط یک میدان نفتی کشف نشده بود؛ اتفاقی بزرگ‌تر در حال شکل‌گیری بود؛ اتفاقی که قرار بود چهره جنوب ایران را برای همیشه تغییر دهد.

به گزارش آوای جنوب، در یکی از عکس‌های به‌جامانده از سال‌های نخست صنعت نفت، دکلی بر دامنه‌ای خشک ایستاده است. چند نفر در اطراف آن دیده می‌شوند و از بالای دکل، فوران چاه به آسمان برخاسته است. آدم‌ها در برابر دکل کوچک‌اند و فوران، بخش بزرگی از قاب را به خود اختصاص داده است.

عکس در نگاه نخست ساده به نظر می‌رسد، اما بیش از یک قرن پس از ثبت آن، جزئیاتش معنای دیگری پیدا کرده‌اند.

پنجم خرداد ۱۲۸۷ خورشیدی، نفت در مسجدسلیمان فوران کرد؛ رویدادی که آغاز مرحله‌ای تازه در تاریخ صنعت نفت ایران بود و مسیر تحولات اقتصادی و اجتماعی جنوب را تغییر داد.

پس از آن، نفت تنها در دل چاه‌ها باقی نماند. برای استخراج و انتقال آن، راه‌ها و خطوط لوله توسعه یافت، تأسیسات صنعتی شکل گرفت و در کنار مجموعه‌های نفتی، امکانات و زیرساخت‌های مورد نیاز صنعت و ساکنان نیز ایجاد شد؛ از مدرسه و بیمارستان گرفته تا خانه، آب و برق.

به‌تدریج، سکونتگاه‌ها و شهرهایی در پیوند با صنعت نفت گسترش یافتند و شکل تازه‌ای از زندگی شهری در جنوب ایران پدید آمد.

مسجدسلیمان از نخستین کانون‌های این تحول بود. آبادان نیز با احداث پالایشگاه و گسترش فعالیت‌های مرتبط با صنعت نفت، به یکی از مهم‌ترین مراکز صنعتی ایران تبدیل شد. در کنار این دو، مناطق و شهرهای دیگری نیز در جنوب به‌تدریج با فعالیت‌های نفتی پیوند خوردند.

آدم‌هایی از نقاط مختلف برای کار به این مناطق آمدند، مشاغل تازه شکل گرفت، جمعیت‌ها جابه‌جا شدند و در کنار دگرگونی‌های اقتصادی، سبک زندگی و مناسبات اجتماعی نیز تغییر کرد.

صنعت نفت به‌تدریج بخشی از چهره تازه جنوب را ساخت و در میان همه این تغییرات، تصویر نیز شکل گرفت.

۱۹ آگوست برابر با ۲۸ مرداد، روز جهانی عکاسی، بهانه‌ای است برای بازخوانی همین تصاویر؛ عکس‌هایی که در گذر زمان، از ثبت یک صنعت در حال شکل‌گیری فراتر رفته‌اند و به بخشی از حافظه تصویری جنوب ایران تبدیل شده‌اند.

این عکس‌ها در ابتدا بیش از هر چیز برای ثبت و مستندسازی صنعتی که در حال گسترش بود اهمیت داشتند، اما در حاشیه همین قاب‌ها، بخش دیگری از زندگی نیز باقی ماند؛ خانه‌ها، خیابان‌ها، خانواده‌ها، کودکان و چهره آدم‌هایی که امروز بسیاری از آنها را تنها از روی همین عکس‌ها می‌توان شناخت.

به همین دلیل، یک عکس قدیمی از صنعت نفت می‌تواند چیزی فراتر از یک سند صنعتی باشد.

در یک قاب ممکن است شکل خانه‌ای را ببینیم که دیگر وجود ندارد، خیابانی را که چهره‌اش تغییر کرده، کارگری را که کنار محل کارش ایستاده یا خانواده‌ای را که مقابل خانه‌ای در یکی از شهرهای نفتی جنوب عکس گرفته‌اند.

بخشی از تاریخ زندگی روزمره، بی‌آنکه لزوماً در زمان ثبت عکس هدف اصلی عکاس بوده باشد، در همین تصاویر باقی مانده است.

از این منظر، آرشیو تصویری صنعت نفت فقط روایتگر تاریخ یک صنعت نیست؛ این آرشیو بخشی از تاریخ جنوب ایران را نیز در خود نگه داشته است؛ تاریخ شهرهایی که در پی توسعه صنعت نفت رشد کردند، نسل‌هایی که در کنار این صنعت کار و زندگی کردند و مجموعه‌ای از دگرگونی‌های اجتماعی و شهری که طی بیش از یک قرن، چهره این منطقه را تغییر داد.

و در میان همه این تصاویر، آن عکس نخستین، اهمیت دیگری دارد.

در قاب، دکلی بر دامنه‌ای خشک دیده می‌شود، چند نفر در اطراف آن ایستاده‌اند و فوران چاه در برابر آسمان بالا رفته است.

بیش از یک قرن از آن لحظه گذشته، اما تصویر هنوز همان لحظه را در خود نگه داشته است؛ لحظه‌ای که آینده‌اش هنوز ساخته نشده بود.

امروز، وقتی به آن قاب نگاه می‌کنیم، فقط یک فوران نفتی را نمی‌بینیم.

پشت آن دکل، راه‌ها و خطوط لوله، تأسیسات و پالایشگاه‌ها، شهرها و خانه‌ها و نسل‌هایی را می‌بینیم که تاریخ صنعت نفت جنوب را ساخته‌اند.

نفت، جنوب را تغییر داد؛ عکاسی نگذاشت این تغییر بی‌تصویر بماند.

گالری تصاویر

تصاویر تاریخی صنعت نفت، چاه‌های قدیمی مسجدسلیمان، تأسیسات نفتی و زندگی کارکنان و خانواده‌های آنان در آرشیو تصویری صنعت نفت.